كلام ، حديث ، قرآن ، تاريخ و لغت‌شناسى يكى از عالمان سترگ و دانشور شيعه بود . علّامه حلّى مىگويد : « دعبل در بين عالمان و انديشه‌وران شيعه به كمال ايمان و علوّ منزلت و عظمت شأن معروف شده است . « 1 » » و آية اللّه سيد حسن صدر مىنويسد : « دعبل مردى متكلّم ، شاعر ، اديب ، خردمند ، عالم به تاريخ عرب و طبقات شاعران عرب بود . « 2 » » هم‌چنين دعبل يكى از شاعران بزرگ سياسى تاريخ ادبيّات است وى با مطرح كردن حكومت به حق و الهى حضرت على ( ع ) و فرزندانش در اشعار خود خلافت ننگين بنى اميه و بنى عباس را مورد سوال قرار مىداد و نفى مىكرد و به هجو و استهزاى خلفاى غاصب مىپرداخت . سياست او از عقيده و ايمان و اخلاص و تعهّد دينى و روحيه‌ى شيعى او ناشى مىشود و شعر او آينه‌ى زمان است و روح حاكم بر زمان در اشعارش نمايان شده است . علاوه بر آن رفتار اعتراض‌آميز و تحقيركننده‌ى او با خلفا و ارباب زر و زور و تزوير نشان‌دهنده‌ى شجاعت و جرأت و صراحت اوست . او انسانى جسور و بىباك بود و پيوسته در خطّ مبارزه با خلفاى جائر عباسى و مزدوران آنان بود . محمّد جواد مغنيه مىنويسد : « در دفاع از حق و كوبيدن باطل ، شجاع‌ترين شاعرى كه تاريخ به ياد دارد ، دعبل خزاعى است » . « 3 » شجاعت و شهامت او همواره در پاسدارى از حريم حق و دفع باطل ، جلوه مىكند . دعبل از شاعران اصيل عرب است و شعر او در اصالت و صلابت و فخامت و استحكام به كمال رسيده و جزو اشعارى است كه بر اثبات قواعد زبان و ادبيّات عرب مثل لغت ، صرف و نحو ، فصاحت و بلاغت و صنايع بديعى و شعرى به آن استشهاد مىشود و مورد استفاده قرار مىگيرد . محتواى شعرش ترجمان افكار ، عقايد و آرمان‌هاى اصيل و مكتبى تشيّع است و سبك ادبى و لفظى شعرش تحت تأثير اشعار متقدّمان به‌ويژه شاعران بزرگ دوره جاهليّت است . يكى از اوزان شعر عرب بحر طويل است كه بسيارى از شاهكارهاى شعر عرب از قديم در اين وزن سروده شده است و دعبل خزاعى قصيده مشهور « مدارس آيات » را در همين وزن سروده است . دعبل بن على بن رزين خزاعى از قبيله مشهور « خزاعه » بود اين قبيله شاخه‌اى از قبيله بزرگ و معروف « ازد » بود كه در سرزمين يمن زندگى مىكرد . پدرش على از تبار پاك « بديل بن حدقاء » صحابى بزرگوار پيامبر و بزرگ قبيله‌ى خزاعه در صدر اسلام بود . بديل قبل از فتح مكّه اسلام آورد و خاندانش از بيوتات قديم شيعه و شاعر و راوى حديث بودند . جدّ اعلاى او عبد اللّه بن بديل سفير پيغمبر از شيعيان مخلص على ( ع ) بود كه از قهرمانان بزرگ حماسه‌ساز جنگ صفين بود و با سه برادر ديگرش عبد الرّحمن و محمّد و عثمان در اين جنگ به شهادت رسيدند . دعبل در سال 148 هجرى ( سال شهادت امام جعفر صادق ( ع ) ) در خانواده‌اى مشهور به علم و فضل و ايمان و شعر و ادب و دوستدار اهل بيت متولّد شد . پدرش على بن رزين و عمويش عبد اللّه و پسر عمويش ابو شيص از شاعران روزگار بودند . دعبل در چنين خاندانى كه دوستى آل على و شعر و ادب از امتيازات آنان بود ، رشد و نمو كرد . دوران كودكى و جوانى را در كوفه گذراند و نبوغ شاعرانه‌اش در آن ديار شكوفا شد « 4 » . در آن زمان كوفه يكى از مراكز مهمّ علمى ، ادبى و دينى در دنياى اسلام بود بنابراين فضاى محيط و اجتماعى كه دعبل در آن تعليم و تربيت يافت آكنده از ذوق و شعر و ادب و رقابت‌هاى شاعرانه بود .

--> ( 1 ) - خلاصه الاقوال فى معرفة الرجال ؛ ص 70 . ( 2 ) - تأسيس الشيعه لعلوم الاسلام ؛ ص 93 . ( 3 ) - الشيعه و الحاكمون ؛ ص 176 . ( 4 ) - الغدير ؛ ج 2 ، ص 365 .